مشتقه‌های مالی از صفر: قرارداد، بازیگران و منطق بازار

قرارداد فوروارد (Forward) تعهد دوطرفه برای خرید/فروش دارایی زیربنایی در تاریخ آینده با قیمتی است که امروز توافق می‌شود؛ این قرارداد خارج از بورس (OTC) و با ریسک اعتباری طرف مقابل بسته می‌شود. قرارداد آتی (Futures) همان تعهد است اما استانداردشده و بورسی: اندازه و گام قیمت و سررسید مشخص، تسویه روزانه (Mark-to-Market) و ضامن اجرا اتاق پایاپای. سواپ (Swap) توافق برای تبادل جریان‌های نقدی دوره‌ای — مشهورترین آن سواپ نرخ بهره ثابت‌دربرابرشناور است. گزینه (Option) برخلاف سه خانواده دیگر «حق» است نه «تعهد»: خریدار با پرداخت پرمیوم، حق خرید (کال) یا فروش (پوت) در قیمتی معین را می‌خرد و فروشنده با دریافت پرمیوم، تعهد اجرا می‌پذیرد. تفاوت «حق و تعهد» کل پروفایل ریسک دو طرف را عوض می‌کند: زیان خریدار گزینه سقف‌دار است و زیان فروشنده گزینه در حداکثر بازار.

در بازار OTC هر طرف ریسک اعتباری طرف مقابل را می‌پذیرد؛ اگر یکی ورشکست شود، تعهد قرارداد بی‌اثر می‌ماند و زیان جایگزینی (Replacement Cost) به دیگری تحمیل می‌شود. اتاق پایاپای (CCP) این ریسک را با سه سازوکار می‌بلعد: واسطه‌گری قانونی (اتاق در برابر هر طرف می‌ایستد)، مارجین اولیه برای پوشش زیان روزهای بد، و تسویه روزانه که زیان‌ها را قبل از انباشته‌شدن نقد می‌کند. اگر سرمایه معامله‌گر زیر مارجین نگهداری برود، فراخوان مارجین صادر می‌شود و بی‌پاسخی به بستن اجباری مواضع ختم می‌شود — سازوکاری که در بحران‌ها خودش نقدشوندگی می‌سوزاند و به همین دلیل برای معامله‌گر نهادی، مدیریت سرمایه بالای حداقلِ مارجین ضروری است.

پوشش ریسک (Hedging) یعنی گرفتن موضعی در مشتقه که زیان آن با ریسک موجود جبران شود: صادرکننده‌ای که درآمد دلاری دارد با فروش آتی ارز، نرخ تبدیل آینده را قفل می‌کند. آربیتراژ (Arbitrage) یعنی ساخت سبد بدون سرمایه و بدون ریسک از اختلاف قیمت ابزارهای هم‌ارز — مثل خرید سهام و فروش آتی آن وقتی فوروارد بالاتر از ارزش منصفانه هزینه نگهداری است؛ این معاملات اختلاف را می‌بندند و همین‌طور قیمت آتی را به اسپات «چسبانده» نگه می‌دارند. سفته‌بازی (Speculation) پذیرش عامدانه ریسک در انتظار بازده است؛ بازیگرِ ضروری اما پرریسک که نقدشوندگی بازار را تأمین می‌کند. یک شخص می‌تواند هم‌زمان در چند نقش باشد: پوشش روی درآمد عملیاتی و سفته‌بازی روی دیدگاه کلان.

مشخصه قرارداد را هرگز از روی نامش حدس نزنید: اندازه، گام قیمت، ماه‌های سررسید، کیفیت تحویل و روزهای معامله، همه در مشخصات رسمی بورس تعریف می‌شود و تفاوت دو قرارداد «مشابه» می‌تواند P&L را چند برابر کند.